2.5.
[gedaagde] heeft tegen het vonnis van 3 mei 2017 hoger beroep ingesteld. Bij arrest van 9 maart 2018 heeft het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Leeuwarden, het vonnis van 3 mei 2017 vernietigd en is [gedaagde] veroordeeld tot een taakstraf voor de duur van 40 uren, indien niet naar behoren verricht te vervangen door 20 dagen hechtenis. In het arrest is onder meer het volgende vermeld:
[…]
De tenlastelegging
Aan verdachte is - na wijziging van de tenlastelegging ter zitting in eerste aanleg - tenlastegelegd dat:
hij in of omstreeks de periode van 24 april 2015 tot en met 27 mei 2015 te Schouwerzijl, gemeente De Marne, althans in Nederland, opzettelijk door middel van verspreiding van (een) geschrift(en) de eer en/of de goede naam van tandheelkundige praktijk Mondzorg [woonplaats] en/of [eiser sub 2] heeft aangerand door tenlastelegging van een bepaald feit, met het kennelijke doel om daaraan ruchtbaarheid te geven, door op internet op zijn, verdachtes blog genaamd ''Koosgaatdoor" (op verschillende tijdstippen) een of meer van de volgende teksten te plaatsen:
- " [eiser sub 2] maakte zich schuldig aan zaken die in het Wetboek van strafrecht staan vermeld: valsheid in geschrifte (artikel 225 Sr), poging oplichting (artikel 326 en 45 Sr), het met een valse sleutel binnendringen van een computer en het stelen van gegevens met een waarde in het handelsverkeer (artikel 138a Sr) en het zonder wettelijke grondslag raadplegen, verifiëren en registreren van persoonsgegevens (artikel 75 Wbp)."
- " [eiser sub 2] voerde tandheelkundige handelingen uit zoals foto's maken, verdoven, boren en repareren. Dat mocht hij niet doen omdat hij slechts tandtechnicus is."
- "Nadat [eiser sub 2] donderdagavond 21 mei 2015 kennelijk last had van een te hoge testosteronspiegel liet hij zich helemaal gaan. Ik zag me genoodzaakt de politie te bellen nadat ik een aantal malen telefonisch fysiek werd bedreigd."
- "Met de UZI-pas van [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] brak [eiser sub 2] in op een geautomatiseerd netwerk om mijn persoonsgegevens te bemachtigen. Hij gebruikte haar pas als valse sleutel. [eiser sub 2] factureerde daarop bij Fa-med voor niet geleverde zorg".
[…]
Overwegingen met betrekking tot het bewijs
Door en namens verdachte zijn ter terechtzitting van het hof een tweetal verweren gevoerd die strekken tot vrijspraak van verdachte.
1. Plaatsen teksten op internet
Ten eerste is bepleit dat niet kan worden bewezen dat verdachte degene is geweest die de ten laste gelegde teksten op internet heeft geplaatst. Verdachte heeft daartoe verklaard dat hij weliswaar onderzoek heeft verricht met betrekking tot de tandheelkundige praktijk Mondzorg Bedum , maar dat hij deze onderzoeksgegevens niet (zelf) heeft gepubliceerd. Volgens verdachte heeft hij de onderzoeksgegevens aangeleverd aan een publicist, die de informatie vervolgens op de blog "Koosgaatdoor" heeft geplaatst. Verdachte heeft ontkend dat dit zijn blog is.
Het hof acht deze verklaring van verdachte niet aannemelijk. Het dossier bevat een op ambtseed opgemaakt proces-verbaal van bevindingen waaruit blijkt dat verdachte ten overstaan van verbalisant [W] heeft erkend dat de informatie over tandtechnicus [eiser sub 2] uit [woonplaats] op de blog "Koosgaatdoor" van hem afkomstig is. Het hof ziet geen aanleiding om aan de juistheid van dat relaas van verbalisant [W] te twijfelen. In dat verband is van belang dat verdachte zowel ter zitting in eerste aanleg als in hoger beroep heeft verklaard dat hij degene is die het onderzoek naar tandheelkundige praktijk Mondzorg Bedum heeft verricht en dat dit onderzoek is gepubliceerd op de blog "Koosgaatdoor". Het hof stelt daarnaast vast dat de betreffende teksten veelal in de "ik-vorm" zijn geschreven en dat in de aanhef de naam " [gedaagde] " is vermeld, terwijl verdachte " [gedaagde] " is genaamd. Gelet op het voorgaande, en het feit dat niet is gebleken dat ook andere personen teksten op de blog "Koosgaatdoor" hebben geplaatst, acht het hof wettig en overtuigend bewezen dat de ten laste gelegde teksten door verdachte op de betreffende blog zijn geplaatst. Het verweer wordt verworpen.
2. Ten laste gelegde periode
Ten tweede is door de verdediging aangevoerd dat niet kan worden bewezen dat de in de tenlastelegging opgenomen teksten in de ten laste gelegde pleegperiode op internet zijn geplaatst.
Het hof overweegt hieromtrent als volgt.
De uitlating die in de tenlastelegging onder het eerste gedachtestreepje is opgenomen, is afkomstig uit een artikel dat op de blog "Koosgaatdoor" is geplaatst met als titel "Nieuw onderzoeksdossier: Mondzorg Bedum ". Boven de titel staat vermeld: "April 24, 2015 DOOR [gedaagde] ". Het artikel is gevoegd als bijlage bij de aangifte van [eiser sub 2] , namens Mondzorg Bedum . Deze aangifte dateert van 28 april 2015.
Uit voornoemde kop/aanhef van het artikel leidt het hof af dat het artikel op 24 april 2015 door verdachte is opgesteld. Er is geen reden om aan te nemen dat hier een onjuiste datum zou zijn vermeld. Met betrekking tot de vraag wanneer het artikel vervolgens op internet is gepubliceerd, is van belang dat in de aangifte door [eiser sub 2] wordt gemeld dat er informatie over hem en zijn bedrijf op voornoemde blog is geplaatst, onder meer inhoudende dat er sprake is van oplichting. Dit strookt met de inhoud van voornoemd artikel dat aangever zich aan strafbare feiten - waaronder oplichting - schuldig heeft gemaakt. Hieruit kan worden afgeleid dat voornoemd artikel op het moment van de aangifte op 28 april 2015 reeds ter kennis van aangever was gekomen en dat het derhalve vóór die tijd op internet moet zijn gepubliceerd. Gezien het voorgaande kan het niet anders zijn dan dat verdachte het artikel met de titel " Nieuw onderzoeksdossier: Mondzorg Bedum ", waarin de onder het eerste gedachtestreepje ten laste gelegde tekst is opgenomen, tussen 24 april 2015 en 28 april 2015 op internet heeft geplaatst. Dit tijdvak valt in de ten laste gelegde pleegperiode.
Met betrekking tot de overige in de tenlastelegging opgenomen teksten (gedachtestreepje 2 t/m 4) kan niet worden vastgesteld dat deze in de ten laste gelegde pleegperiode op internet zijn geplaatst, zodat verdachte ten aanzien daarvan dient te worden vrijgesproken. Het verweer slaagt in zoverre. Met betrekking tot het derde gedachtestreepje geldt bovendien dat geen sprake is van "tenlastelegging van een bepaald feit", zodat ook om die reden vrijspraak dient te volgen.
Door wettige bewijsmiddelen, waarin zijn vervat de redengevende feiten en omstandigheden waarop de bewezenverklaring steunt, acht het hof wettig en overtuigend bewezen dat verdachte het tenlastegelegde heeft begaan, met dien verstande dat:
hij in of omstreeks de periode van 24 april 2015 tot en met 27 mei 2015 te Nederland, opzettelijk door middel van verspreiding van een geschrift de eer en/of de goede naam van tandheelkundige praktijk Mondzorg Bedum en/of [eiser sub 2] heeft aangerand door tenlastelegging van een bepaald feit, met het kennelijke doel om daaraan ruchtbaarheid te geven, door op internet op zijn, verdachtes blog genaamd "Koosgaatdoor" de volgende tekst te plaatsen:
-" [eiser sub 2] maakte zich schuldig aan zaken die in het Wetboek van strafrecht staan vermeld: valsheid in geschrifte (artikel 225 Sr), poging oplichting (artikel 326 en 45 Sr), het met een valse sleutel binnendringen van een computer en het stelen van gegevens met een waarde in het handelsverkeer (artikel 138a Sr) en het zonder wettelijke grondslag raadplegen, verifiëren en registreren van persoonsgegevens (artikel 75 Wbp)."
Het hof acht niet bewezen hetgeen verdachte meer of anders is tenlastegelegd dan hierboven is bewezenverklaard, zodat deze daarvan behoort te worden vrijgesproken.
Strafbaarheid van het bewezenverklaarde
Beroep op artikel 261, derde lid Sr
Ten slotte heeft de verdediging bepleit dat verdachte een beroep toekomt op het bepaalde in artikel 261, derde lid, van het Wetboek van Strafrecht. Verdachte zou te goeder trouw hebben kunnen aannemen dat het ten laste gelegde waar was en dat het algemeen belang de tenlastelegging daarvan eiste.
Het hof accepteert het beroep op deze rechtvaardigingsgrond niet. De in de tenlastelegging onder het eerste gedachtestreepje opgenomen tekst die verdachte op internet heeft geplaatst houdt immers in dat aangever zich aan een aantal strafbare feiten schuldig heeft gemaakt, terwijl niet is onderzocht en/of gebleken dat aangever werkelijk is vervolgd en veroordeeld wegens daar bedoelde handelingen. Verdachte was in dat opzicht niet te goeder trouw toen hij de betreffende teksten publiceerde. Een beroep op straffeloosheid komt hem daarom niet toe.
[…]
[gedaagde] heeft tegen dit arrest cassatie ingesteld. Hierop was ten tijde van de mondelinge behandeling nog niet beslist.
2.9.
Blijkens een proces-verbaal van deurwaarder A. Zijlstra-Knap van Syncasso van 20 juli 2018 en de daarbij gevoegde schermafdrukken, stonden er op genoemde datum op het blog "deverdachtedoodvanjantjewiersma" onder de kop "Onderzoek naar Mondzorg Bedum " onder meer de volgende uitingen:
vide 4:
[…]
Degene, en wij denken dat dit [eiser sub 2] was, die de UZI-pas van [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] heeft gebruikt en zo heeft gekregen tot de persoonsgegevens van onze onderzoeker pleegde zoals gezegd inbraak met valse sleutel: computervredebreuk en dat is strafbaar gesteld onder art. 128ab Sr. Het is een misdrijf tegen de Openbare orde. Door de persoonsgegevens van onze onderzoeker te verwerken heeft [eiser sub 2] zich mogelijk ook schuldig gemaakt aan schending van de privacy van onze onderzoeker (art. 75 Wbp).
[…]
vide 8:
[…]
[eiser sub 2] heeft in april 2015 van het toenmalige Mondzorg [woonplaats] aangifte van smaad tegen onze onderzoeker gedaan. In de aangifte pleegt hij volgens ons valsheid in geschrifte.
[…]
vide 9:
[…]
[eiseres sub 3] is de vrouw van [eiser sub 2] . In het politiedossier bevinden zich prints van e-mails die zij vanaf haar eigen e-mailadres naar de politie heeft verzonden. Zou zij de valse prints hebben gemaakt? Wij sluiten het niet uit. Want ze stuurde prints naar de politie waarvan ze zegt dat daarop uitlatingen van onze onderzoeker staan, maar waarvan de herkomst niet herleidbaar is. Blijkbaar hebben de [eiser sub 2 en eiseres sub 3] goede contacten met de politie in [woonplaats] . Met het OM. Met justitie. Met de gereformeerde taliban.
[…]
[…]
We komen in dit dossier alles overwegend en overziend tot de slotsom dat het er op lijkt dat er meerdere steekjes los zitten aan [eiser sub 2] en dat het OM Noord-Nederland en de rechtbank Noord-Nederland zich ook nu weer bijzonder hebben ingespannen voor gereformeerde dieven, fraudeurs en pedofielen.
[…]
2.13.
Blijkens een proces-verbaal van de hiervoor genoemde deurwaarder van
16 augustus 2018 en de daarbij gevoegde schermafdrukken is de omvang van het artikel "Onderzoek naar Mondzorg Bedum " op het blog "deverdachtedoodvanjantjewiersma" ten opzichte van 20 juli 2018 van 14 schermafdrukken naar 23 schermafdrukken gestegen. Onder meer zijn de volgende uitingen opgenomen:
[…]
Kennelijk hebben ze toen bij Vektis niet gecontroleerd of het door [eiser sub 2] ingeleverde diploma echt is. Of ze hebben om voor hen moverende redenen en oogje dichtgeknepen, dat kan natuurlijk ook nog. Zoals op alle fraudedelicten, staat op diplomafraude een maximale straf van vier jaar gevangenisstraf, een boete van de vijfde categorie (max. € 74.000), een leer- of werkstraf, of een combinatie van deze straffen.
[…]
[…]
De uitlatingen op de prints die [eiser sub 2] bij zijn aangifte zou hebben gevoegd hebben niet op internet gestaan. Want dan zouden ze in de Wayback van archive.org terug te vinden moeten zijn en dat is niet het geval. Ook prints van de cache van een zoekmachine en de bron van de website, de exacte weblink, ontbreken bij de aangifte.
En omdat op de prints niet het website-adres staat waarop de uitlatingen volgens [eiser sub 2] zouden hebben gestaan is er vrijwel zeker gebruik gemaakt van een fake social media account, een spoofed website, of een simpele tekstverwerker.
Op maandag 7 september 2015 - twee maanden voor de inval van de IGZ - gaat [eiseres sub 3] naar het politiebureau in [woonplaats] . Dat is net als Mondzorg Bedum gevestigd aan de Schoolstraat. Ze spreekt daar hoofdagent Marten [X] . Volgens [X] levert [eiseres sub 3] (om een rookgordijn op te werpen noemen ze haar waarschijnlijk [eiseres sub 3] ) daar 6 A4'tjes in die afkomstig zijn van de website van onze onderzoeker, volgens [eiseres sub 3] en [X] dan. En daar ligt een pijnpunt: hoe komt [X] erbij dat [eiseres sub 3] 'stukken van de website' van onze onderzoeker heeft geprint? Is er door de politie onderzoek gedaan naar de vraag of er sprake is van smaadschrift of van een goed journalistiek onderzoek? Het antwoord op die vraag is nee. Want er is geen onderzoek gedaan.
[…]
[…]
Maar er zijn ook positieve dingen over [eiser sub 2] te melden. Zijn zoon [zoon] is kennelijk een talentvol motorcoureur, want ander zou Mondzorg Noord hem niet sponsoren. [zoon] legt het zelf allemaal helemaal uit op zijn website sd racing. Je kan ook lid van de club van 50 worden. Clubje van vrijmetselaars? En hahahaah het broodschrijvertje [V] laat zich niet onbetuigd. Die [zoon] treft het maar, zo'n succesvolle vader.
[…]
2.14.
Blijkens een proces-verbaal van deurwaarder A. Zijlstra-Knap van Syncasso van 23 november 2018 is het blog "deverdachtedoodvanjantjewiersma" op dat moment beveiligd met een wachtwoord. De hiervoor geciteerde uitingen zijn inmiddels verwijderd (voor zover deze hierna niet zijn geciteerd), althans aangepast. Op het blog zijn op dat moment onder meer de volgende uitingen gedaan:
[…]
Onderzoek naar Mondzorg Bedum
Gepost op 21 oktober 2016 door deverdachtedoodvanjantjewiersma
We zullen voor we verder gaan even vertellen wie we zijn. Wij zijn een groep anonieme onderzoekers. We richten ons voornamelijk op pedoseksuelen en hun rechtstaat-ondermijnende netwerken. Maar we doen ook onderzoeken naar het door justitie onbestraft laten van fraude en fysiek geweld gepleegd door leden van criminele, religieuze, netwerken: patronage.
We publiceren zo nu en dan een onderzoek. We hebben besloten om dat met dit onderzoek ook te doen omdat we op basis van meerdere dossiers bewijs hebben voor het bestaan van een patronagenetwerk bij justitie in Noord-Nederland.
We zullen aan het eind van dit artikel zien dat de eigenaar van Mondzorg Bedum , [eiser sub 2] , landelijk hard op de vingers is getikt door de IGZ, maar regionaal wordt beschermd door corrupte justitieambtenaren die, zover dat wij hebben kunnen onderzoeken, vrijwel allemaal afkomstig zijn uit de gereformeerd vrijgemaakte zuil.
Wij vinden dat [eiser sub 2] en zijn vrouw [eiseres sub 3] door politie en justitie op onterechte gronden in bescherming zijn genomen.
[…]
We hebben enorme systeem-errors in de zorg ontdekt waar handige criminelen al gebruik van hebben gemaakt en waarschijnlijk nog doen. We bedoelen katvanger-achtige constructies met UZI-passen en het gebruik van AGB-codes (declaratiecodes) die door slecht of ontbrekend toezicht door de overheid kunnen worden gebruikt door mensen die daartoe niet bevoegd zijn.
[…]
Vervolgens wordt in het blog ingegaan op een artikel dat in het Dagblad van het Noorden is geplaatst op 30 november 2015 met de titel "Onderzoek naar Mondzorg Bedum " over een onderzoek door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ).
Vervolgens is in het blog vermeld:
[…]
Uit het artikel van het Dagblad van het Noorden komt een beeld naar voren dat patiënten dachten dat [eiser sub 2] tandarts was er onnodige handelingen en ingrepen zijn uitgevoerd.
[…]
Vervolgens wordt in het blog - kort samengevat - vermeld dat "onze onderzoeker" [eiser sub 2] om een offerte heeft gevraagd maar in plaats daarvan een offerte een factuur heeft ontvangen. De vraag wordt gesteld hoe [eiser sub 2] aan de persoonsgegevens van "onze onderzoeker" is gekomen. Het blog vervolgt vervolgens:
[…]
De persoonsgegevens van onze onderzoeker zijn geraadpleegd met behulp van een zogenaamde UZI-pas. De UZI-pas is een soort elektronisch paspoort. Dat is een belangrijk en persoonsgebonden waardedocument. Die pas bevat de elektronische identiteit van de pashouder en de relatie van de pashouder met het UZI-register. En mag uitsluitend gebruikt worden door de zorgverlener op wiens naam de pas staat.
[…]
Wij geloven niet dat [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] is vergeten haar UZI-pas mee te nemen toen ze vertrok. Mogelijk is ze door [eiser sub 2] betaald om haar pas te blijven gebruiken. Ze fungeerde misschien als "katvanger". Wij merken op dat deze UZI-pas aan [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] persoonlijk was afgegeven om bij Mondzorg Bedum te gebruiken. Iemand anders mocht hem daar niet gebruiken, ook niet als ze zelf aanwezig was. Het lijkt erop dat er bij Mondzorg Bedum een "katvanger-achtige" constructie was opgezet.
[…]
Degene, en wij denken dat dit [eiser sub 2] of iemand in zijn directe omgeving was, die de UZI-pas van [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] heeft gebruikt en zo onbevoegd toegang heeft gekregen tot de persoonsgegevens van onze onderzoeker.
[…]
In het blog wordt vervolgens ingegaan op de AGB-code, te weten een declaratiecode. In het blog is hierover onder meer vermeld:
[…]
Kennelijk hebben ze in 1992 bij Vektis niet gecontroleerd of het door [eiser sub 2] ingeleverde diploma echt is. Of ze hebben een oogje dichtgeknepen, dat kan natuurlijk ook nog. Op bewezen diplomafraude staat een maximale straf van vier jaar gevangenisstraf, een boete van de vijfde categorie (max. € 74.000), een leer- of werkstraf, of een combinatie van deze straffen.
[…]
Mondzorg Noord bestaat dus pas sinds 17 november 2016. Hoe kan het dan dat [eiser sub 2] in maart 2015 declareerde met de AGB-code van een andere tandartsenpraktijk, namelijk met die van MVM-tandartsen van [collega Mondzorg] ? Dat kan denken wij alleen als [collega Mondzorg] zijn declaratiecode aan [eiser sub 2] heeft afgestaan, en dan misschien wel tegen betaling, want dat gebeurt, zo blijkt uit het onderzoek van RTL.
[…]
Uit ons onderzoek blijkt dat Meijst medio 2013 met [eiser sub 2] is gaan samenwerken. Vanaf dat moment heeft hij mogelijk de AGB-code van MVM-tandartsen aan [eiser sub 2] van Mondzorg Bedum afgestaan. Maar Mag Dat? Nee, dat mag niet.
[…]
En zo ontstaat bij ons het beeld dat [eiser sub 2] om persoonsgegevens te bemachtigen de UZI-pas van [voormalig medewerkster Mondzorg Nood B.V.] heeft gebruikt, en de AGB-code van [collega Mondzorg] heeft gebruikt om bij zorgverzekeraars te declareren.
[…]
Daarna wordt ingegaan op "valselijk opgemaakte proces-verbalen" van politie-inspecteur [U] en op een aangifte tegen [eiser sub 2] van valsheid in geschrifte - door het verstrekken van valse prints van het blog "Koosgaatdoor" - en het doen van een valse aangifte van smaad tegen "onze onderzoeker". Onder meer is opgenomen:
[…]
Volgens onze onderzoeker is de aangifte vals en zijn er aan de politie prints overgelegd die niet afkomstig zijn van de website "Koosgaatdoor". [eiser sub 2] zegt dat hij ze van die website heeft geprint.
[…]
[eiser sub 2] zegt in zijn aangifte tegen onze onderzoeker dat er een artikel over hem op het blog "Koos gaat door" heeft gestaan. Maar daarop kunnen we het niet vinden.
Want de uitlatingen op de prints die [eiser sub 2] bij zijn aangifte zou hebben gevoegd zouden in de Wayback van archive.org terug te vinden moeten zijn en dat is niet het geval. Ook prints van de cache van een zoekmachine en de bron van de website, de exacte weblink, ontbreken bij zijn aangifte.
En omdat op de prints niet het website-adres staat waarop de uitlatingen volgens [eiser sub 2] zouden hebben gestaan is er vrijwel zeker gebruik gemaakt van een fake social media account, een spoofed of fraudulent website, of een simpele tekstverwerker nadat er content van het web is "geript". Inderdaad, met een siteripper of copier.
Op maandag 7 september 2015 - twee maanden voor de inval van de IGZ - gaat [eiseres sub 3] naar het politiebureau in [woonplaats] . Dat is net als Mondzorg Bedum gevestigd aan de Schoolstraat. Ze spreekt daar hoofdagent [X]
Volgens [X] levert [eiseres sub 3] daar 6 A4'tjes in die afkomstig zijn van de website van onze onderzoeker, althans, volgens [eiseres sub 3] en [X] dan.
We zien meerdere pijnpunten: hoe komt [X] erbij dat [eiseres sub 3] "stukken van de website" van onze onderzoeker heeft geprint? Is er door de politie onderzoek gedaan naar de vraag of er sprake is van smaadschrift of van een goed journalistiek onderzoek? Het antwoord op die vraag is nee. Want er is geen onderzoek gedaan.
[…]
Ten slotte is de volgende tekst in het blog opgenomen:
[…]
Aanvullende informatie:
Liefhebbers van kinderen [eiser sub 2] en [collega Mondzorg] zijn plotseling verdwenen van de fotopagina van de website van de stichting Westlife4Gambia. Deze stichting zegt dat ze de kinderen van Gambia weer laten lachen. Het logo van de stichting Westlife4Gambia is verdwenen van de website van Mondzorg Noord. Gelukkig hebben wij de foto's nog.
[…]
Op 13 mei 2018 ontving de melder van de door hem gemelde onregelmatigheden bij Mondzorg Bedum van de IGZ hun afsluitbrief. Kortheidshalve verwijzen we de lezer naar de inhoud van hun brief hieronder.
De brief van de IGZ is vervolgens opgenomen, in welke brief onder meer is vermeld:
[…]
De inspectie constateerde dat er op diverse vlakken binnen de organisatie verbeteringen noodzakelijk waren. Hierbij ging het om het verbeteren van de naleving van de tandheelkundige richtlijnen die als norm gelden binnen de beroepsgroep. De inspectie heeft de directie aangegeven de werkwijze binnen de instelling te verbeteren en te borgen zodat deze in overeenstemming blijft met de geldende wet- en regelgeving. De voortgang van het verbetertraject van de instelling zal de inspectie nauwlettend blijven volgen. Daarnaast is een onderzoek gestart naar het individuele handelen van enkele tandartsen en de directie.
[…]
In het blog is voorts een foto van de auto van [eiser sub 2] opgenomen